Liczne mity od lat otaczają zastój artystyczny oraz blokadę pisarską, wzbudzając ogromną frustrację wśród wielu autorów. Psychologia kognitywna opisuje to zjawisko w zupełnie odmienny sposób. Nie oznacza ono utraty uzdolnień ani gwałtownego zaniku pasji. To jedynie momenty, w których procesy układu nerwowego ulegają tymczasowemu paraliżowi.

Badania nad neurobiologią kreatywności, które zrealizowali naukowcy Uniwersytetu Harvarda, dowodzą nieliniowości pracy twórczej. Wymaga ona pełnej równowagi pomiędzy obszarami mózgu sterującymi koncentracją oraz siecią aktywności bazowej. Kiedy ta równowaga znika, twórca doświadcza subiektywnej pustki.

Psychologiczne podłoże artystycznej blokady

Spokój ducha zamiast wyrzutów sumienia

Do najbardziej niszczycielskich elementów twórczego przestoju zalicza się towarzyszący mu wstyd oraz poczucie winy, wynikające z myśli o bezpowrotnej stracie cennego czasu. Obecny model kulturowy, zorientowany na nieustanną wydajność, wpaja ludziom pogląd, iż jakikolwiek brak aktywności oznacza lenistwo. W realiach sztuki taka postawa okazuje się jednak błędem.

Badacze analizujący procesy kreacji wskazują, że brak zewnętrznych działań to przeważnie etap głębokiej inkubacji, gdy umysł bez naszej świadomości porządkuje zebrane dane. Nasz mózg wymaga przerwy od celowych zadań, żeby luźne myśli, wspomnienia czy emocje ułożyły się w świeżą, unikalną całość. Autor nie powinien zatem krytykować siebie za brak efektów. Lepszą drogę wyznacza akceptacja tego etapu jako naturalnej części pracy oraz pełna zgoda na psychiczną regenerację.

Paraliżujący wpływ wygórowanych oczekiwań

Obawa przed brakiem perfekcji niezwykle często wywołuje zastój artystyczny, który wcale nie wynika z braku inspiracji. Presja idealizmu ustawia poprzeczkę niezwykle wysoko, sprawiając, że sam początek pracy nad nowym projektem wywołuje silny niepokój. Literatura psychologiczna określa ten stan mianem perfekcjonizmu dezadaptacyjnego. Niszczy on wszelką inicjatywę, gdyż próby zapisu idei w formie słów bądź obrazu nie spełniają wygórowanych wymagań. Analizy z zakresu psychologii sukcesu wskazują sprawdzony sposób walki z tym impasem. Metoda ta wymaga świadomej zgody na to, aby wstępny etap pracy przynosił efekty odbiegające od ideału. Gdy uciszymy wewnętrznego krytyka, myśli zaczynają płynąć swobodnie. Właśnie z nich, w toku późniejszych poprawek oraz dalszej redakcji, wyrastają wartościowe dzieła.

Lawina bodźców jako wyzwanie współczesności

Przeciążenie poznawcze oraz presja wzorców

Nieograniczony dostęp do sieci społecznościowych, m.in. Instagrama oraz Pinteresta, stawia twórców przed niespotykaną dotąd falą inspiracji. Zjawisko to przynosi efekt odwrotny do zamierzonego, osłabiając zapał autorów zamiast nieść pomoc. Styczność z setkami dopracowanych w każdym detalu, gotowych prac innych twórców wywołuje frustrację, popychając ich w stronę szkodliwej konfrontacji z nierealnym standardem. Taki stan, zamiast pobudzać wyobraźnię, wywołuje przebodźcowanie poznawcze, kiedy natłok zewnętrznych danych zalewa ludzki umysł. Brak przestrzeni na spokój oraz autorefleksję sprawia, że algorytmy promujące cudze pomysły skutecznie tłumią unikalny, własny styl artysty.

Monotonia oraz utrata twórczych możliwości

Równie duże niebezpieczeństwo dla wyobraźni stwarza utrwalona rutyna oraz stała obecność wyłącznie w jednym miejscu. Długotrwała jednostajność zmusza umysł do pracy na automatycznych obrotach. Sytuacja ta pozwala zaoszczędzić siły, jednak skutecznie hamuje budowę nowych połączeń neuronowych. Gdy brakuje nowych wrażeń zmysłowych, dyskusji z ludźmi bądź styczności z odmiennymi obszarami kultury, wewnętrzne zasoby pomysłowości stopniowo nikną. Pomysłowy autor potrzebuje stałego dopływu świeżych bodźców, dzięki którym zyska materiał do kreacji unikalnych metafor oraz form wyrazu.

Biologiczne zaplecze sprawności umysłu

Analizując źródła artystycznego zastoju, należy uwzględnić czynniki czysto fizjologiczne, odnoszące się bezpośrednio do higieny codzienności oraz pracy mózgu. Badacze układu nerwowego zaznaczają, iż wyczerpanie organizmu, niedobór snu czy niewłaściwa przemiana materii znacząco obniżają poziom skupienia i utrudniają powstawanie nieszablonowych koncepcji. Prawidłowa dieta wywiera ogromny wpływ na cały organizm, w tym również na twórczą część szarych komórek. Aby właściwie zadbać o ten obszar, dobrze przypomnieć sobie 5 zasad zdrowego odżywiania.

Jadłospis bogaty w antyoksydanty oraz kwasy omega-3, połączony z regularną dbałością o optymalne nawodnienie, tworzy stabilną bazę. Bez tych elementów neuroprzekaźniki kierujące scalaniem myśli nie działają w pełni efektywnie. Troska o dobrą kondycję ciała i zasilanie układu nerwowego odpowiednią energią stwarzają znakomite warunki pod nadchodzące osiągnięcia twórcze.

Wybitni artyści w obliczu bezsilności

Lekcje płynące z przeszłości

Pogląd, jakoby dawni wirtuozi pracowali bez trudu oraz z pełną swobodą, stanowi powszechną pomyłkę. Życiorysy słynnych malarzy, twórców słowa oraz kompozytorów jednoznacznie dowodzą, iż artystyczny kryzys dopadał autora bez względu na epokę lub etap rozwoju. Rzeźbiarz Michał Anioł nierzadko odstawiał swoje dłuto, pozostawiając bloki skał nieukończone. Znawcy sztuki odczytują te gesty jako objaw głębokiej frustracji oraz bezsilności wobec idealnej koncepcji z wyobraźni w surowym kamieniu. Podobnie Ernest Hemingway, słynna postać światowej literatury, przesiadywał całymi godzinami przed czystą stroną włożoną do maszyny, zmagając się z silnym strachem przed zanikiem pisarskiego instynktu. Opisane przykłady wskazują jasną prawdę. Chwilowa blokada dotyka nawet genialne jednostki, a udany powrót potrzebuje czasu oraz modyfikacji dotychczasowej metody pracy.

Losy Siergieja Rachmaninowa

Znana historia, którą przeżył rosyjski kompozytor Siergiej Rachmaninow, dokładnie obrazuje rozmiar potencjalnego zastoju artystycznego. Druzgocąca porażka podczas pierwszej prezentacji I Symfonii twórcy w 1897 r. wywołała u niego głęboką depresję oraz psychiczną blokadę. W efekcie artysta przez okres trzech lat nie zdołał zapisać chociażby pojedynczej nuty. Starania o ratunek zaprowadziły go do gabinetu, który prowadził dr Nikołaj Dahl. Ten lekarz zastosował pionierskie wówczas procedury z obszaru psychiatrii i hipnozy, odbudowując utraconą samoocenę muzyka. Owocem nowatorskiej terapii stał się genialny II Koncert Fortepianowy c-moll, stanowiący do dziś jeden z najwspanialszych dorobków kulturowych. Ta lekcja dowodzi, że powrót do sprawności wymaga zmiany perspektywy oraz wsparcia ze strony innych ludzi.

Sprawdzone sposoby walki z zastojem

Nowe środowisko oraz odmienne środki ekspresji

Gdy utarte sposoby nie przynoszą efektów, najlepszą drogę stanowi zmiana otoczenia oraz rezygnacja z dawnych nawyków. Przenosiny z domowej pracowni do lokalnego domu kultury stwarzają szansę na dyskusję z innymi pasjonatami oraz wykwalifikowanymi instruktorami, którzy potrafią ocenić sytuację ze świeżej perspektywy. Neuroplastyczność mózgu rośnie często poprzez udział w zupełnie nieznanych warsztatach, np. zajęciach ceramiki, rzeźbie w glinie lub tkactwie artystycznym zamiast dotychczasowego malarstwa. Praca z nową materią angażuje odmienne zmysły i wymaga innej motoryki. Układ nerwowy tworzy wówczas nowe szlaki synaptyczne, sprawnie przywracając zdolności twórcze w głównej dziedzinie.

Metoda drobnych kroków oraz zgoda na błędy

Zastój twórczy rzadko mija pod wpływem nagłego, pojedynczego przebłysku. Stanowi on raczej rezultat stopniowych zmian wprowadzanych do codziennej rutyny. Eksperci z dziedziny psychologii rekomendują technikę swobodnej kreacji bez analizy wyniku końcowego. W literaturze odpowiada to automatycznemu zapisowi myśli, natomiast w dziedzinie sztuk wizualnych – swobodnym szkicom. Dobrze zaplanować krótki, stały fragment doby na twórczą aktywność, akceptując z góry fakt, że wypracowane rezultaty okażą się słabe i wylądują w koszu. Rezygnacja z wizji komercyjnego sukcesu bądź szybkiej aprobaty zdejmuje z autora obezwładniającą presję. Przywraca to procesowi kreacji właściwy mu pierwotnie, radosny charakter zabawy oraz eksperymentu.

Wnioski oraz perspektywy dalszego postępu

Społeczeństwo często traktuje zastój twórczy niczym niszczycielskie fatum, lecz nowożytna wiedza naukowa przedstawia ten stan jako naturalny, przełomowy punkt na ścieżce każdego artysty. Świadomość psychologicznego oraz neurobiologicznego tła problemu pozwala porzucić obezwładniający wstyd, ułatwiając odbiór czasu przestoju jako cenny etap dla rozwoju świeżych koncepcji. Troska o higienę psychiczną, pielęgnacja własnego ciała, gotowość do zmiany środowiska oraz udział w grupowych warsztatach ekspresyjnych dają skuteczne narzędzia w walce z twórczą blokadą.

Autor: N.D.
Źródła:

• https://www.srtech.pl
• Neuronauka kreatywności
• Siergiej Rachmaninow
• Nęcka E., Psychologia twórczości, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2012
• Agnieszka Szóstek Wszyscy jesteśmy kreatywni: wymogi wstępne i elementy procesu twórczego