Drugie życie przedmiotów w sztuce – od odpadów do dzieła

Materiał artystyczny nie musi pachnieć nowością ani pochodzić ze sklepu plastycznego. Stara gazeta, wysłużona deska, pęknięta rama, metalowy element urządzenia, fragment tkaniny czy opakowanie mogą wejść do pracowni z własną historią i otrzymać zupełnie inną rolę. Artyści od dawna wykorzystują rzeczy znalezione, zużyte oraz wycofane z codziennego użytku. Czasem interesuje ich nietypowa faktura, innym razem ślady użytkowania, kształt albo skojarzenia związane z pierwotnym przeznaczeniem przedmiotu. Sztuka z odzysku nie musi przy tym oznaczać ekologicznego manifestu.Przedmiot może zostać wybrany z powodów estetycznych, symbolicznych, ekonomicznych albo dlatego, że uruchamia pomysł, którego nie podsunęłoby gładkie płótno czy nowy kawałek drewna. Twórczość wykorzystująca rzeczy już istniejące pokazuje również bardzo praktyczną cechę sztuki: zdolność do zmiany znaczeń. Rzecz jeszcze chwilę wcześniej leżąca w szufladzie, piwnicy lub przy pojemniku na odpady może w odpowiednim kontekście stać się elementem kolażu, rzeźby, instalacji albo obiektu przestrzennego.

Od przedmiotu codziennego do materiału artystycznego

Przedmiot trafiający do dzieła wnosi więcej niż sam materiał. Drewno może mieć otarcia i przebarwienia, metal ślady korozji, tkanina zagniecenia, a stara książka pożółkłe strony. Dla twórcy te cechy nie muszą oznaczać wady. Mogą budować rytm kompozycji, kontrast albo znaczenie. Fragment szuflady może przypominać o domowej przestrzeni, zużyte ubranie o obecności człowieka, a część urządzenia o technologii i przemijaniu kolejnych generacji produktów. Właśnie dlatego znaleziony obiekt często zachowuje w sztuce ślad wcześniejszego życia.

Do pracy mogą trafić papier, karton, szkło, drewno, metal, opakowania, włóczki, guziki, fragmenty mebli, części mechanizmów i stare ubrania. Różnica między prostym ponownym użyciem a działaniem artystycznym pojawia się wtedy, gdy twórca zmienia kontekst, funkcję lub sposób odbioru rzeczy. Słoik użyty ponownie jako pojemnik pozostaje przedmiotem użytkowym. Ten sam słoik włączony do instalacji może stać się elementem większej wypowiedzi. Zamiast wybierać dowolne tworzywo z katalogu, artysta odpowiada na zastany kształt, ciężar, strukturę i niedoskonałości przedmiotu.

Sztuka z odzysku nie jest nowym zjawiskiem

Wykorzystywanie gotowych rzeczy w sztuce ma znacznie dłuższą historię niż współczesne zainteresowanie ograniczaniem odpadów. Już na początku XX wieku artyści awangardowi włączali do prac materiały pochodzące z codzienności. Kolaż pozwalał zestawiać papier, fotografie, druk i fragmenty gazet. Assemblage rozwijał podobne myślenie w trzech wymiarach, łącząc przedmioty i materiały w przestrzenne kompozycje. Z kolei ready-made kojarzone z Marcelem Duchampem przesuwało uwagę z ręcznego wykonania obiektu na gest wyboru, zmianę kontekstu i decyzję artysty. MoMA definiuje ten termin jako prefabrykowany, często masowo produkowany przedmiot wyjęty z pierwotnego zastosowania i uznany przez artystę za dzieło.

Historia sztuki dostarcza wielu innych przykładów korzystania z materiałów znalezionych. Joseph Cornell tworzył charakterystyczne skrzynkowe kompozycje z obiektów wyszukiwanych między innymi w antykwariatach i na pchlich targach. Man Ray zbudował „Obstruction” z drewnianych wieszaków. W późniejszych dekadach artyści jeszcze swobodniej łączyli elementy użytkowe, przemysłowe, tekstylne i odpadowe. Łączy je raczej przekonanie, że znaczenie rzeczy może zmienić się wraz z miejscem, relacją z innymi materiałami i sposobem pokazania odbiorcy.

Recykling, upcykling i sztuka – podobne idee, różne cele

W języku codziennym recykling, upcykling i ponowne wykorzystanie bywają stosowane zamiennie, jednak opisują różne działania. Dzieło wykonane ze starego przedmiotu nie staje się automatycznie przykładem recyklingu w technicznym znaczeniu. Czasem materiał został wcześniej przetworzony, czasem twórca wykorzystuje go bez większej ingerencji, a czasem całkowicie zmienia jego funkcję. Wspólnym punktem pozostaje wydłużenie obecności materiału lub przedmiotu w obiegu zamiast natychmiastowego zastępowania go nowym.

Recykling

Recykling polega na przetwarzaniu odpadów w materiały lub substancje, które mogą ponownie zostać wykorzystane. Proces może wymagać sortowania, rozdrabniania, przetapiania albo innych działań technologicznych zależnych od rodzaju surowca. Artysta może korzystać z papieru z recyklingu, tworzywa przetworzonego z odpadów czy odzyskanego metalu, lecz samo użycie starego przedmiotu nie zawsze jest recyklingiem. Jeśli butelka zostaje włączona do instalacji w niezmienionej formie, bliżej temu działaniu do ponownego użycia lub artystycznego przekształcenia niż do przemysłowego odzysku materiału.

Upcykling

Upcykling oznacza przekształcenie rzeczy niepotrzebnej, zużytej lub mało użytecznej w przedmiot o nowej funkcji albo podniesionym znaczeniu użytkowym, estetycznym czy symbolicznym. Stara skrzynka może zostać przebudowana w obiekt dekoracyjny, fragmenty tkanin mogą stworzyć nową kompozycję, a elementy uszkodzonego mebla mogą wejść do rzeźby. Zmiana może dotyczyć znaczenia, sposobu patrzenia albo relacji odbiorcy z materiałem. Zużyta rzecz przestaje pełnić dawną funkcję i zaczyna działać w obszarze wyobraźni.

Ponowne wykorzystanie

Ponowne wykorzystanie jest prostszą ideą: przedmiot lub jego element zostaje użyty kolejny raz bez konieczności pełnego przetworzenia materiału. Twórcze korzystanie ze starych rzeczy wpisuje się również w szerszą zmianę sposobu myślenia o zasobach. Podobne założenia wykorzystuje gospodarka obiegu zamkniętego, która zakłada między innymi wydłużanie życia produktów, ponowne używanie, naprawianie, odnawianie i recykling zamiast szybkiego przechodzenia od zakupu do odpadu. Pokrewna pozostaje sama intuicja: rzecz nie musi kończyć swojej historii w chwili, gdy przestaje spełniać pierwotne zadanie. Dla artysty właśnie ten moment może być początkiem nowej funkcji.

Dlaczego niepotrzebny przedmiot może być ciekawszy niż nowy materiał?

Nowy materiał jest przewidywalny. Arkusz papieru ma równą powierzchnię, deska określone wymiary, a tkanina powtarzalną strukturę. Rzecz używana przynosi natomiast ślady czasu. Rysa, odprysk farby, zagięcie, plama, pęknięcie lub fragment starej etykiety mogą zostać potraktowane jako gotowy element kompozycji. Artysta nie zaczyna wtedy od pustej powierzchni. Prowadzi rodzaj dialogu z obiektem, który narzuca część warunków i jednocześnie podpowiada nieoczekiwane rozwiązania.

Fragment starego krzesła może stać się częścią rzeźby, lecz odbiorca nadal rozpoznaje w nim mebel i domowe zastosowanie. Gazeta użyta w kolażu wnosi typografię, fotografie oraz ślad konkretnego czasu. Zużyte ubrania w instalacji mogą przywoływać ciało, pamięć, pracę lub przemijanie. Metalowe części urządzeń mogą z kolei budować skojarzenia z przemysłem i technologią. Zestawienie materiałów z różnych miejsc i okresów tworzy napięcia, których nie dałoby się łatwo zaprojektować od zera. Niedoskonałość staje się wtedy częścią języka pracy, a ograniczenie materiałowe pobudza wyobraźnię zamiast ją zamykać.

Sztuka może zmieniać sposób patrzenia na rzeczy

Ten sam przedmiot może wywołać zupełnie inną reakcję zależnie od kontekstu. Zużyta puszka na ulicy jest zwykle traktowana jako odpad. Umieszczona świadomie w galerii lub instalacji zaczyna być oglądana pod kątem kształtu, materiału, pochodzenia i znaczenia. Nie dzieje się tak dlatego, że przestrzeń wystawiennicza automatycznie nadaje każdej rzeczy wysoką rangę. Artysta buduje relację między obiektem, otoczeniem i ideą. Odbiorca zaczyna ponownie przyglądać się rzeczom wcześniej uznanym za niewidoczne lub niepotrzebne.

Twórczość z odzysku może komentować konsumpcję, nadmiar rzeczy i tempo ich wymiany. Nie każda praca musi jednak przekazywać ekologiczny komunikat wprost. Część artystów interesuje pamięć przedmiotów, część estetyka materiału, inni badają granice sztuki albo pracują z zasobami dostępnymi pod ręką. Rzeźba z odpadów nie musi być automatycznie „sztuką ekologiczną”, podobnie jak obraz przedstawiający drzewo nie musi być manifestem przyrodniczym. Siła podobnych realizacji często polega na pozostawieniu przestrzeni dla odbiorcy. Przedmiot traci dawną funkcję, lecz nie traci możliwości budowania nowych skojarzeń.

Sztuka z odzysku na warsztatach i zajęciach artystycznych

Materiały z odzysku dobrze sprawdzają się podczas zajęć w domu kultury, pracowni, bibliotece czy szkole. Ze starych czasopism można budować kolaże, z kartonów przestrzenne konstrukcje, a z włóczek, guzików i fragmentów ubrań kompozycje tekstylne. Opakowania mogą stać się podstawą scenografii, elementy drewna materiałem do prostych obiektów, a bezpieczne przedmioty codziennego użytku punktem wyjścia do tworzenia masek, dekoracji czy instrumentów.

Tego rodzaju edukacja artystyczna nie ogranicza się do nauki cięcia, klejenia, łączenia materiałów i planowania kompozycji. Uczestnik ćwiczy obserwację oraz elastyczne myślenie. Zamiast pytać wyłącznie „czego potrzebuję?”, zaczyna sprawdzać możliwości materiałów już znajdujących się w zasięgu ręki. UNESCO w swoich materiałach dotyczących kultury i edukacji podkreśla rolę sztuki w rozwijaniu kreatywności, krytycznego myślenia i zdolności do interpretowania świata. Warsztat z materiałami z odzysku może realizować te cele w bardzo konkretny sposób. Bezpieczeństwo wymaga jednak uwagi: ostre elementy, szkło, zabrudzone opakowania, materiały nieznanego pochodzenia czy części urządzeń elektrycznych nie są odpowiednie do swobodnej pracy z każdą grupą.

Tworzenie z odzysku rozwija wyobraźnię

Największą korzyścią nie musi być oszczędność materiału; ważniejsza bywa zmiana perspektywy. Przedmiot uznany przez jedną osobę za bezużyteczny może dla drugiej stać się początkiem kompozycji, opowieści albo eksperymentu. Twórca uczy się dostrzegać kształty, faktury i możliwości poza pierwotną funkcją rzeczy. Taka praktyka sprzyja również cierpliwości. Znaleziony materiał rzadko zachowuje się dokładnie tak, jak materiał kupiony specjalnie do określonego zadania, dlatego wymaga prób, łączenia technik i modyfikowania pierwotnego pomysłu.

Sztuka od dawna opiera się między innymi na dostrzeganiu znaczeń tam, gdzie wcześniej nie były oczywiste. W twórczości z odzysku ta zasada staje się wyjątkowo dosłowna. Koniec użytkowej historii przedmiotu nie musi oznaczać końca jego obecności w kulturze. Stary papier może wejść do kolażu, element mebla do rzeźby, tkanina do instalacji, a pozornie zwyczajny drobiazg może uruchomić rozmowę o pamięci, konsumpcji, estetyce albo codziennych przyzwyczajeniach. Drugie życie rzeczy w sztuce nie polega więc wyłącznie na ratowaniu materiału przed wyrzuceniem. Polega przede wszystkim na zmianie sposobu widzenia.

Źródła:

Autor: M.K.